 
เมืองพะเยา ตั้งอยู่บนที่ราบลุ่ม มีความอุดมสมบูรณ์กว้างขวาง
มีหุบเขาใหญ่น้อยมากมาย บริเวณเมืองพะเยา ปรากฎร่องรอยและหลักฐานแสดงว่ามีเครื่องมือเครื่องใช้ทำด้วยหินอยู่ทั่วไป
ราวพุทธศตวรรษที่ 19 และ 21 มีพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยาอยู่ทั่วไปในพื้นที่ของจังหวัดพะเยา
เป็นพระพุทธรูปที่มีความเก่าแก่ และสวยงามด้านคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรม
ซึ่งถือได้ว่าเป็นมงคลคู่บ้านคู่เมืองพะเยา แต่สิ่งเหล่านี้ได้ล่มสลายไปพร้อมกับเมืองพะเยา
ครั้งเมื่อพะเยาตกอยู่ใต้การปกครองของล้านนาและพม่าตามลำดับ
 ย้อนอดีตไปเมื่อ
ปี พ.ศ.2386 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้อพยพลูกหลานชาวเมืองพะเยาที่หนีจากการรุกรานของพม่าไปอยู่เมืองลำปางเมื่อ
56 ปีก่อนนั้น กลับมาอยู่เมืองพะเยาซึ่งมีฐานะเป็นเมืองขึ้นของลำปาง
และก่อกำเนิดเป็นชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมกว๊านพะเยาด้านทิศตะวันตก ซึ่ง
ณ นี้ในปัจจุบันได้มีการสืบทอดอาชีพแกะสลักพระพุทธรูปหินทรายและการสกัดครกหินจากบรรพบุรุษที่กลับาจากลำปาง
การฟื้นฟูศิลปะการแกะสลักพระพุทธรูปหินทรายแบบพะเยา จึงได้คืนชีพเป็นเอกลักษณ์ทางศิลปวัฒนธรรมของชาวจังหวัดพะเยาสืบมากระทั่งทุกวันนี้
สมัยก่อน ชาวบ้านทั่วไปในจังหวัดพะเยา นิยมครกไม้และครกดินเผาใช้ในการประกอบอาหาร
แต่เนื่องจากครกไม้และครกดินเผานั้นตำน้ำพริกได้ละเอียดช้า จึงได้มีคนคิดริเริ่มนำหินมาแกะสลักทำครกเพื่อใช้โขลกทำน้ำพริก
ซึ่งสามารถตำได้ละเอียดและรวดเร็วกว่า คนแรกที่ทำครกหินในหมู่บ้านนี้คือ
สล่าจ๋อย สมเครือ พ่อของสล่าโป สมเครือ ช่างแกะสลักพระพุทธรูปหินทรายในปัจจุบัน
(2542) สล่าจ๋อยได้นำหินซึ่งเป็นหินทรายมาจากห้วยแม่ตุ่น และห้วยแม่แฮ้
ซึ่งอยู่ติดเชิงดอยหลวง ห่างจากตัวหมู่บ้านประมาณ 2 กิโลเมตร มาแกะสลักพระพุทธรูป
แต่การประกอบอาชีพนี้เป็นการยากที่จะพัฒนาตนเองให้ทันต่อยุคสมัย และความต้องการของสังคม
ดังนั้น อาชีพการแกะสลักพระพุทธรูปจึงเป็นอาชีพที่อยู่ในวงแคบและจำกัดด้วยฝีมือ
ส่วนมากจึงหันมาสกัดครกหินเพื่อจำหน่ายเป็นสินค้าหลัก ซึ่งได้ผลประโยชน์ตอบแทนมากกว่า
รูปทรงของครกของสล่าจ๋อยสมัยแรกไม่เหมือนปัจจุบัน ตัวครกจะมีฐานและมีหูจับคล้ายถ้วยรางวัล
นอกจากนี้ในช่วงนั้น ได้มีชาวไทยใหญ่ชื่อส่างยี และส่างอุ่น เดินทางจากประเทศพม่าเข้ามาอยู่ในหมู่บ้านนี้
และได้เป็นผู้ริเริ่มทำครกตำข้าว หรือ มอง ในภาษาล้านนา แต่มีความแตกต่างจากครกหิน
กล่าวคือ ครกตำข้าวนี้ทำด้วยไม้ และมีขนาดใหญ่กว่าครกหินมาก
|
